Sto lat PKP. Po historycznym spadku kolej znów przewozi setki milionów osób

Za datą powołania PKP kryje się znacznie więcej niż rocznica utworzenia przedsiębiorstwa. Przez sto lat transport kolejowy uczestniczył w odbudowie państwa, rozwoju przemysłu i codziennych podróżach milionów pasażerów. Dziś polska kolej mierzy się już nie z podziałem po zaborach, lecz z pytaniem, jak utrzymać powrót podróżnych po dekadach spadków. W 2026 roku Sejm ustanowił Rok Polskiej Kolei.

Jedna sieć zamiast trzech odziedziczonych po zaborach

Polskie Koleje Państwowe powstały 24 września 1926 roku na mocy rozporządzenia podpisanego przez prezydenta Ignacego Mościckiego. Był to etap procesu rozpoczętego jeszcze wcześniej, gdy odrodzone państwo próbowało połączyć linie kolejowe rozwijane wcześniej według odmiennych potrzeb Rosji, Niemiec i Austro-Węgier.

Za porządkowanie tego systemu odpowiadało od 1919 roku Ministerstwo Kolei Żelaznych. Jednym z efektów tych działań było uruchomienie w 1921 roku linii Kutno–Strzałkowo. Połączenie sieci dawnego zaboru rosyjskiego i pruskiego skróciło podróż między Warszawą a Poznaniem.

W dwudziestoleciu międzywojennym powstało około 4 tys. km nowych linii. Największą inwestycją była Magistrala Węglowa, która połączyła Górny Śląsk z Gdynią. Ponad 500-kilometrowa trasa umożliwiała transport śląskiego węgla do polskiego portu z pominięciem Wolnego Miasta Gdańska.

Znaczenie kolei wykraczało więc poza przewóz pasażerów. Sieć pomagała organizować gospodarkę odrodzonego państwa i łączyć obszary, które wcześniej funkcjonowały w odrębnych systemach komunikacyjnych.

„Doceniając ogromny wkład Polskich Kolei Państwowych oraz ich pracowników w budowę i umacnianie polskiej państwowości, kształtowanie etosu służby Polsce, a także w pracę na rzecz rozwoju nowoczesnego transportu publicznego, Sejm ustanowił rok 2026 Rokiem Polskiej Kolei” – czytamy w sejmowej uchwale.

Tunel pod Warszawą, elektryczne pociągi i Luxtorpedy

Ważnym symbolem przedwojennej modernizacji stała się Warszawa. W 1933 roku uruchomiono linię średnicową z tunelem pod centrum i mostem przez Wisłę. Dzięki niej powstało bezpośrednie połączenie między wschodnią a zachodnią częścią warszawskiego węzła kolejowego.

Trzy lata później rozpoczęły się przewozy elektryczne na trasie Pruszków–Warszawa–Otwock. Później elektryfikacja objęła także kierunki prowadzące między innymi do Grodziska Mazowieckiego, Żyrardowa i Mińska Mazowieckiego.

Ambicje techniczne kolei pokazywały również szybkie wagony motorowe nazywane Luxtorpedami oraz parowóz Pm36. Polska konstrukcja otrzymała złoty medal na wystawie światowej w Paryżu w 1937 roku.

II wojna światowa przyniosła poważne zniszczenia infrastruktury i taboru. Po 1945 roku odbudowa połączeń stała się jednym z elementów przywracania funkcjonowania państwa. Następne dekady przyniosły dalszą elektryfikację i wielkie inwestycje.

W 1970 roku pociągi przewiozły ponad miliard pasażerów. Od 1971 roku budowano Centralną Magistralę Kolejową, której 224-kilometrowa trasa połączyła Śląsk z centralną Polską. W Warszawie symbolem kolejowej epoki został otwarty w 1975 roku Dworzec Centralny.

Po gwałtownym spadku pasażerowie wracają do pociągów

Transformacja gospodarcza po 1989 roku, szybki rozwój motoryzacji i zmiany na rynku przewozów odwróciły wcześniejszy trend. W 1990 roku z kolei skorzystało około 788 mln pasażerów. Dziesięć lat później liczba ta spadła do około 360 mln.

W tym samym czasie ograniczano przewozy towarowe, zmniejszała się sieć połączeń, a na kolejnych trasach zawieszano ruch. Problemy finansowe i organizacyjne doprowadziły do rozpoczęcia w 2000 roku restrukturyzacji PKP. Dotychczasową strukturę zastąpiły PKP S.A. oraz wyspecjalizowane spółki zajmujące się między innymi infrastrukturą, przewozami pasażerskimi i transportem towarowym.

Kolejne dwie dekady przyniosły modernizację torów, dworców i taboru. Według danych Urzędu Transportu Kolejowego w 2025 roku pociągi wybrało blisko 439 mln pasażerów. To wyraźny powrót zainteresowania koleją po załamaniu z przełomu XX i XXI wieku, choć wynik nadal pozostaje niższy niż w rekordowym okresie końca PRL.

Dla pasażerów oznacza to, że rola kolei zależy nie tylko od liczby nowych pociągów. Równie istotne są ciągłość połączeń, stan torów i możliwość sprawnego przesiadania się między regionami. Historia PKP pokazuje, że każda większa zmiana sieci wpływała jednocześnie na podróże, gospodarkę i organizację państwa.

na podstawie: sejm.gov.pl.