ZUS wykrywa błędy w 9 na 10 kontroli. Firmy są typowane inaczej niż jeszcze kilka lat temu

Ponad 90 proc. kontroli zakończonych wykryciem nieprawidłowości i 373,3 mln zł skutków finansowych. Zakład Ubezpieczeń Społecznych przedstawił wyniki, które mogą zaskoczyć przedsiębiorców. Inspektorzy odwiedzają dziś znacznie mniej firm niż przed laty, ale dużo częściej znajdują błędy. Za tak wysoką skutecznością stoi zmiana sposobu wybierania podmiotów do kontroli. ZUS coraz większą rolę przypisuje analizie danych i ocenie ryzyka.

Od stycznia do sierpnia 2026 roku w całej Polsce przeprowadzono 20 529 kontroli płatników składek. Nieprawidłowości stwierdzono w 18 495 przypadkach. Oznacza to, że aż 90,1 proc. przeprowadzonych kontroli zakończyło się wykryciem uchybień.

Ta statystyka wymaga jednak ważnego zastrzeżenia. Nie oznacza, że dziewięć na dziesięć polskich firm popełnia błędy. ZUS sprawdza przede wszystkim przedsiębiorców, u których wcześniej zidentyfikował podwyższone ryzyko nieprawidłowości.

Ponad 373 mln zł w wynikach kontroli. ZUS zmienił sposób sprawdzania firm

Jeszcze kilka lat temu inspektorzy przeprowadzali znacznie więcej kontroli. W 2017 roku było ich ponad 60,8 tys., a w 2018 roku blisko 59 tys. Dla porównania, przez pierwszych osiem miesięcy 2026 roku przeprowadzono nieco ponad 20,5 tys. kontroli.

Zmieniła się nie tylko ich liczba, lecz przede wszystkim skuteczność. W 2017 roku nieprawidłowości wykrywano w około 65 proc. przypadków. Obecnie odsetek ten przekracza 90 proc.

Iwona Kowalska-Matis, regionalna rzeczniczka prasowa ZUS województwa dolnośląskiego, wyjaśnia, że Zakład odchodzi od szerokiego kontrolowania przedsiębiorców na rzecz precyzyjnego wyboru firm wymagających sprawdzenia.

Dzisiaj nie liczy się sama liczba kontroli, ale ich skuteczność. ZUS wykorzystuje dane i analizę ryzyka, żeby jak najtrafniej wytypować firmy, które rzeczywiście wymagają sprawdzenia.

Wyniki finansowe kontroli pokazują skalę wykrywanych nieprawidłowości. W okresie od stycznia do sierpnia 2026 roku ustalono:

• 373,3 mln zł – łączny wynik finansowy kontroli w Polsce;
• 360,6 mln zł – nieprawidłowości związane z naliczaniem składek na ubezpieczenia społeczne;
• 12,7 mln zł – nieprawidłowości dotyczące naliczania i rozliczania świadczeń;
• 15 697 – liczba kontroli, w których wykryte uchybienia miały wymiar finansowy.

Średni wynik finansowy jednej kontroli przekroczył 18 tys. zł. W 2017 roku wynosił około 6 tys. zł.

To blisko trzykrotny wzrost, choć warto pamiętać, że wynik finansowy kontroli nie jest tym samym co kwota pieniędzy faktycznie odzyskanych przez ZUS.

Codziennie nowe informacje z Polski publikujemy na pl.news.

Dane zamiast przypadkowego wyboru. Te rozliczenia przyciągają uwagę inspektorów

ZUS wykorzystuje informacje ze swoich systemów oraz publicznych rejestrów, aby identyfikować sytuacje wymagające dokładniejszego sprawdzenia. Pozwala to ograniczać kontrole w firmach, w których ryzyko błędów oceniono jako niewielkie.

Jak informuje faktywroclaw.pl, dolnośląski portal informacyjny należący do grupy portali informacyjnych SerwisyLokalne.pl, na szczególną uwagę ZUS zasługują między innymi nieprawidłowości związane z formami zatrudnienia i naliczaniem składek.

Kontrole koncentrują się przede wszystkim na:

• zbiegu tytułów do ubezpieczeń społecznych, gdy jedna osoba podlega ubezpieczeniom z różnych podstaw;
• zaniżaniu podstawy wymiaru składek, od której zależy wysokość należnych wpłat;
• rozliczaniu osób wykonujących pracę na rzecz własnego pracodawcy;
• wykorzystywaniu różnych form zatrudnienia do ograniczania obciążeń składkowych.

Wśród obszarów wymagających szczególnej uwagi znalazła się również praca platformowa, w której mogą występować złożone relacje między osobami wykonującymi usługi a podmiotami organizującymi ich pracę.

Według danych przekazanych przez ZUS nieprawidłowości szczególnie często występowały ostatnio w transporcie międzynarodowym, działalności związanej z zatrudnieniem i pośrednictwem pracy oraz usługach ochroniarskich.

Nie jest to jednak lista branż, w których każda firma powinna spodziewać się kontroli. Samo prowadzenie określonej działalności nie przesądza o występowaniu nieprawidłowości.

O wyborze konkretnego płatnika mają decydować wyniki analizy ryzyka.

Jeżeli z analizy danych wynika, że w konkretnej firmie ryzyko nieprawidłowości jest niewielkie, nie ma powodu, żeby angażować przedsiębiorcę i inspektorów w niepotrzebną kontrolę – wyjaśnia Iwona Kowalska-Matis.

Błędy w składkach dotyczą nie tylko przedsiębiorcy. Konsekwencje może odczuć pracownik

Nieprawidłowe rozliczenia z ZUS mogą mieć znaczenie znacznie szersze niż konieczność poprawienia dokumentów księgowych.

Inspektorzy sprawdzają między innymi prawidłowość zgłoszenia pracowników do ubezpieczeń, wysokość naliczanych składek oraz ustalanie uprawnień do świadczeń.

Błędy w tych obszarach mogą wpływać na sytuację osoby ubezpieczonej, szczególnie gdy zachoruje, stanie się niezdolna do pracy lub będzie ubiegać się o świadczenia po zakończeniu aktywności zawodowej.

Jednocześnie nie każda wykryta nieprawidłowość świadczy o świadomym działaniu przedsiębiorcy.

Przyczyną może być pomyłka w dokumentacji, błędne obliczenie podstawy składek albo nieterminowe zgłoszenie do ubezpieczeń. W takich sytuacjach konieczne może być złożenie dokumentów korygujących oraz uregulowanie należności.

Warto pamiętać, że wykrycie błędu podczas kontroli nie musi oznaczać celowego działania. Część nieprawidłowości to po prostu pomyłki, które można skorygować.

Tak wysokiego odsetka wykrytych błędów nie należy więc utożsamiać ze skalą oszustw wśród przedsiębiorców.

Dobrym przykładem skuteczności nowego modelu kontroli jest Dolny Śląsk. W ciągu pierwszych ośmiu miesięcy 2026 roku przeprowadzono tam 1566 kontroli, z których 1420 zakończyło się wykryciem nieprawidłowości. To 90,7 proc., a łączny wynik finansowy wyniósł 20,4 mln zł.

Dane z regionu są zbliżone do wyników ogólnopolskich i pokazują, jak działa selektywny system typowania przedsiębiorców.

Dla firm płynie z tego konkretna informacja: mniejsza liczba kontroli w kraju nie oznacza, że rozliczenia składkowe mają mniejsze znaczenie. Wręcz przeciwnie – ZUS koncentruje działania na przypadkach, w których dane wskazują na możliwość występowania błędów.

Regularne sprawdzanie dokumentów zgłoszeniowych, podstaw naliczania składek oraz sposobu rozliczania różnych form zatrudnienia może pomóc wychwycić pomyłki, zanim staną się przedmiotem kontroli.

Źródło:

• dane Zakładu Ubezpieczeń Społecznych za okres styczeń–sierpień 2026 roku,
• informacje przekazane przez Iwonę Kowalską-Matis, regionalną rzeczniczkę prasową ZUS województwa dolnośląskiego.
• artykuł z 21.10.2025, faktywroclaw.pl, https://faktywroclaw.pl/20261021883743/zus-kontroluje-mniej-firm-ale-czesciej-wykrywa-bledy-na-dolnym-slasku-ponad-90-proc