Asystencja osobista pod lupą. RPO ostrzega przed ograniczeniami i cięciem 500 mln zł

W pracach nad ustawą o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami pojawiły się poważne zastrzeżenia dotyczące wieku beneficjentów, liczby godzin wsparcia i zasad wyboru asystenta. Rzecznik Praw Obywatelskich zwraca też uwagę na zmniejszenie o 500 mln zł środków z Funduszu Solidarnościowego na programy wsparcia. Sprawa trafiła do dalszych prac w Senacie, gdzie analizowane są uwagi do ustawy z 18 września 2026 r.

Wiek i liczba godzin mogą ograniczyć dostęp do pomocy

Asystencja osobista ma pomagać osobom z niepełnosprawnościami w codziennym funkcjonowaniu, aktywności zawodowej, kontaktach społecznych, udziale w kulturze, rekreacji i życiu publicznym. RPO wskazuje, że takie wsparcie powinno służyć niezależnemu życiu, a nie ograniczać się do wybranych obszarów aktywności.

Zastrzeżenia dotyczą przede wszystkim propozycji, zgodnie z którą z usług mogłyby co do zasady korzystać osoby między 13. a 65. rokiem życia. Krytycznie oceniono również ograniczony wymiar godzin, na jaki mogłoby zostać przyznane wsparcie, oraz czas obowiązywania decyzji przyznającej do niego prawo.

Rzecznik przypomina, że prace nad ustawą rozpoczęły się w 2021 r. Pierwsze czytanie prezydenckiego projektu odbyło się po skierowaniu go do Sejmu 4 marca 2024 r., a projekty rządowy i poselski były procedowane później. Sejm połączył trzy propozycje w jeden projekt i przeprowadził jego drugie czytanie 2 września 2026 r.

Marcin Wiącek krytycznie ocenił pomysł stopniowego wprowadzania asystencji dla kolejnych grup osób. Jego zdaniem rozwiązanie zakładające pięcioletni okres wdrażania systemu dla ograniczonej grupy beneficjentów byłoby trudne do zaakceptowania po tak długim oczekiwaniu na ustawowe uregulowanie tej formy pomocy.

„Wprowadzenie rozwiązania przewidującego 5-letni okres wdrażania asystencji dla wąskiej grupy osób z niepełnosprawnościami w sytuacji, w której społeczność osób z niepełnosprawnościami oczekuje na zakończenie prac nad projektem ustawy niemal 5 lat, uważam za trudne do przyjęcia” – napisał Marcin Wiącek, Rzecznik Praw Obywatelskich.

Wśród spraw wymagających ponownej analizy znalazły się także:

• możliwość zatrudnienia asystenta na podstawie umowy o pracę i waloryzacji jego wynagrodzenia,
• przenoszenie niewykorzystanych godzin asystencji,
• zasady składania wniosków przez osoby ubezwłasnowolnione,
• okres, na jaki przyznawane byłoby wsparcie,
• możliwość korzystania z asystenta podczas pobytu w placówkach ochrony zdrowia,
• finansowanie całego systemu.

Wybór asystenta został zawężony

RPO zwraca uwagę, że w kolejnych wersjach projektu wycofano część rozwiązań ocenianych wcześniej jako zgodne ze standardami Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami. Dotyczy to między innymi możliwości samozatrudnienia asystenta oraz szerokiego prawa użytkownika do wyboru osoby, która będzie go wspierać.

Według obecnej propozycji osoba korzystająca z pomocy mogłaby wskazać asystenta spośród kandydatów wpisanych do rejestru. Innym rozwiązaniem byłoby zwrócenie się o przedstawienie trzech kandydatów i wybranie jednego z nich. W ocenie RPO takie ograniczenie zmniejsza wpływ osoby z niepełnosprawnością na organizację własnego wsparcia.

„Ponadto zmiana wprowadzona w projekcie w zakresie wyboru osoby asystenta osobistego niewątpliwie stanowi krok wstecz względem standardów wynikających z Konwencji o prawach osób z niepełnosprawnościami” – napisała Sylwia Gregorczyk-Abram.

Znaczenie ma również powiązanie ustawy o asystencji z reformą przepisów dotyczących ubezwłasnowolnienia i wspieranego podejmowania decyzji. RPO postuluje, by prace nad tymi rozwiązaniami były prowadzone równolegle. Bez takiej koordynacji część osób może mieć trudności z samodzielnym ubieganiem się o wsparcie i korzystaniem z niego zgodnie z własnym wyborem.

Mniej pieniędzy na programy z Funduszu Solidarnościowego

Osobne zastrzeżenia dotyczą finansowania. RPO alarmuje, że w projekcie budżetu na 2027 r. przewidziano o 500 mln zł mniej na resortowe programy finansowane z Funduszu Solidarnościowego.

Z tego źródła finansowane są między innymi:

• programy asystencji osobistej,
• opieka wytchnieniowa,
• centra opiekuńczo-mieszkalne.

Z programów korzystają jednostki samorządu terytorialnego i organizacje pozarządowe. Zmniejszenie puli może mieć znaczenie nie tylko dla przyszłego systemu ustawowej asystencji, lecz także dla już działających form pomocy. Przy planowaniu wsparcia istotne będzie więc zarówno samo przyjęcie ustawy, jak i zapewnienie pieniędzy na jej realizację.

RPO, wykonujący zadania organu monitorującego wdrażanie Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami, apeluje o ponowną analizę przepisów przed zakończeniem prac parlamentarnych. Uwagi dotyczące ustawy z 18 września 2026 r. przekazano przewodniczącej senackiej Komisji Rodziny, Polityki Senioralnej i Społecznej Janinie Sagatowskiej. Celem jest takie ukształtowanie systemu, aby asystencja rzeczywiście wspierała niezależne życie i udział osób z niepełnosprawnościami w społeczeństwie na równych zasadach.

na podstawie: Rzecznik Praw Obywatelskich.