Strategia walki z dezinformacją nadal powstaje. RPO pyta o termin

Fałszywa informacja może odebrać obywatelowi nie tylko orientację w wydarzeniach, lecz także możliwość podjęcia świadomej decyzji. Właśnie dlatego prace nad państwową strategią przeciwdziałania dezinformacji ponownie znalazły się w centrum uwagi. Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich chce wiedzieć, na jakim etapie jest dokument i kiedy ma zostać ukończony.

6 października Stanisław Trociuk zwrócił się do ministra cyfryzacji Krzysztofa Gawkowskiego o informacje dotyczące stanu prac nad ramami strategii przeciwdziałania dezinformacji. Poprosił również o wskazanie planowanego terminu ich zakończenia. Wcześniej, w maju, Ministerstwo Cyfryzacji informowało, że taki dokument jest opracowywany, a jego zadaniem ma być uporządkowanie działań oraz określenie schematów postępowania.

Dezinformacja uderza w dostęp do prawdziwych informacji

Rzecznik Praw Obywatelskich analizuje problem w kontekście konstytucyjnej wolności wyrażania poglądów oraz prawa do pozyskiwania i rozpowszechniania informacji. Wskazuje, że dezinformacja może przynieść skutki podobne do cenzury, jeśli utrudnia dotarcie do prawdziwych treści.

Chodzi o informacje nieprawdziwe lub wprowadzające w błąd, które są tworzone i rozpowszechniane po to, by osiągnąć korzyść albo wpłynąć na opinię publiczną. Komisja Europejska zwraca uwagę, że takie przekazy mogą pogłębiać podziały, osłabiać zaufanie do instytucji oraz utrudniać ocenę procesów politycznych.

Skutki dotyczą nie tylko internetu. Dezinformacja podważa wiarygodność mediów cyfrowych i tradycyjnych, może sprzyjać radykalnym ideom, a także stać się elementem wojny hybrydowej. Dlatego działania państwa powinny obejmować zarówno wykrywanie fałszywych treści, jak i rzetelne informowanie obywateli w sprawach dotyczących między innymi zdrowia publicznego, bezpieczeństwa, gospodarki i środowiska.

RPO wskazuje jako punkt odniesienia wspólną deklarację międzynarodowych sprawozdawców do spraw wolności słowa z 2017 roku. Zgodnie z jej założeniami instytucje publiczne powinny przekazywać wiarygodne informacje dotyczące spraw istotnych dla społeczeństwa.

Ministerstwo Cyfryzacji rozwija kilka kierunków działań

Ministerstwo Cyfryzacji oraz podległe mu jednostki prowadzą działania edukacyjne, analityczne i informacyjne. W 2022 roku w ogólnopolskich stacjach telewizyjnych i radiowych emitowano spoty dotyczące dezinformacji w przekazach medialnych.

NASK, dzięki dotacjom państwowym, prowadził monitoring fałszywych treści związanych najpierw z pandemią COVID-19, a następnie z tematami pojawiającymi się w mediach społecznościowych. Prace obejmowały także rozwój narzędzi do wykrywania i analizowania takich przekazów. Zadania w tym zakresie były kontynuowane również w 2024 roku.

Osobny projekt realizowany wspólnie przez Ministerstwo Cyfryzacji i Instytut Łączności – Państwowy Instytut Badawczy dotyczył dezinformacji związanej z telekomunikacją. Wyjaśniano między innymi kwestie sieci 5G oraz wpływu pola elektromagnetycznego na zdrowie. Wykorzystywano przy tym różne formy przekazu:

• artykuły z cyklu #PowiedzSprawdzam;
• broszury i materiały edukacyjne o sieciach komórkowych;
• audycje radiowe i podcasty;
• publikacje w prasie lokalnej;
• podręcznik ze scenariuszami lekcji fizyki;
• quizy i pokazy sprzętu pomiarowego podczas pikników naukowych.

W ramach projektu eksperci przeprowadzili także 13 szkoleń dla pracowników samorządów i dziennikarzy. Temat dezinformacji w sieciach mobilnych omawiano również podczas Międzynarodowej Konferencji PEM.

„Deklaruję również kontynuowanie działań na rzecz zwalczania dezinformacji” – powiedział Krzysztof Gawkowski, wicepremier i minister cyfryzacji.

RPO oczekuje planu, który wykracza poza reakcje platform

W listopadzie 2023 roku NASK, Ministerstwo Cyfryzacji i brytyjska jednostka Government Communications Service International przeprowadziły kampanię „Sprawdź zanim udostępnisz”. Uczestnicy poznawali metody rozpoznawania fałszywych przekazów, ich możliwe konsekwencje oraz sposoby weryfikowania informacji przed dalszym udostępnieniem.

W ocenie RPO samo poleganie na reakcjach platform internetowych nie wystarcza. Wskazano na niedawny raport NASK jako jeden z argumentów przemawiających za szerszym podejściem państwa. Potrzebne są również edukacja, badania, sprawna komunikacja instytucji publicznych i współpraca z ekspertami oraz organizacjami społecznymi.

Plan działania Unii Europejskiej przeciwko dezinformacji zakłada cztery kierunki: rozwijanie zdolności do wykrywania fałszywych treści, koordynowanie reakcji, współpracę z sektorem prywatnym oraz wzmacnianie odporności społecznej. Przygotowywane przez Ministerstwo Cyfryzacji ramy strategii mają połączyć te zadania w spójny system. Dla odbiorców informacji oznacza to także większe znaczenie jasnych, oficjalnych wyjaśnień w sprawach, w których fałszywe przekazy mogą wpływać na decyzje zdrowotne, polityczne lub dotyczące bezpieczeństwa.

na podstawie: Rzecznik Praw Obywatelskich.