4,3 mld zł na zabytki. NIK wykryła nieprzejrzysty podział dotacji

Przy dotacjach na zabytki liczy się nie tylko efekt prac, lecz także droga do publicznych pieniędzy. Kontrola Najwyższej Izby Kontroli wykazała, że w części gmin zasady naboru nie gwarantowały równego dostępu do wsparcia. Jednocześnie w skontrolowanych samorządach pieniądze wydano zgodnie z przeznaczeniem. To dwa różne obrazy tego samego programu.

W Rządowym Programie Odbudowy Zabytków rozdysponowano 4,3 mld zł, a pozytywnie rozpatrzono ponad 8 tys. wniosków. Samorządy złożyły ich ponad 19 tys. NIK sprawdziła działania Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, Ministerstwa Finansów, Banku Gospodarstwa Krajowego oraz 21 urzędów gmin w siedmiu województwach. Kontrola objęła okres od 1 stycznia 2022 r. do 5 września 2025 r.

W wielu gminach brakowało jasnych zasad naboru

W 15 z 21 skontrolowanych urzędów gmin nabór nie był przejrzysty. Samorządy nie zawsze informowały właścicieli zabytków o możliwości uzyskania dotacji ani określały kryteria wyboru. W niektórych przypadkach stosowały kryteria dyskryminujące, co mogło ograniczać dostęp do pieniędzy i uprzywilejowywać wybranych wnioskodawców.

Nie ustalono też jednolitej procedury oceny projektów. Brak punktacji i wag przypisanych poszczególnym kryteriom utrudniał porównanie wniosków oraz sprawdzenie, czy oceniano je na równych zasadach. NIK wskazała również, że przed uruchomieniem programu nie określono jego celów ani nie przeprowadzono konsultacji publicznych.

Kontrola potwierdziła zarazem, że 36 mln zł wydanych w skontrolowanych gminach przeznaczono na cele zgodne z założeniami programu. Działania BGK dotyczące przyjmowania wniosków i wypłaty dofinansowania oceniono pozytywnie.

Więcej aktualności z Polski znajdziesz na stronie głównej pl.news.

Dotacje obejmowały szkoły, remizy i obiekty sakralne

Program miał wspierać remonty, odbudowę i poprawę stanu zabytków należących zarówno do samorządów, jak i podmiotów spoza sektora finansów publicznych. Wśród obiektów użyteczności publicznej wymieniano między innymi szkoły, żłobki, muzea, ośrodki zdrowia, remizy, świetlice wiejskie, dworce i siedziby urzędów. Wnioski dotyczyły także zabytków sakralnych oraz obiektów niesakralnych.

Część gmin nie miała własnego programu opieki nad zabytkami. Takie dokumenty mają pomagać w planowaniu działań służących zachowaniu lokalnego dziedzictwa. Sprawdzenie, czy gmina taki program przyjęła, pozwala ustalić, czy ma formalnie określony plan opieki nad zabytkami.

Powiązany artykuł

Kolejne 800 mln zł z KPO wpłynęło do Polski na projekty rozwojowe

Po kontroli mają być jawniejsze decyzje o zmianach inwestycji

NIK zaleciła wprowadzenie przejrzystych kryteriów przyznawania środków, konkretnych i mierzalnych celów oraz sposobu sprawdzania efektów. Wskazała też na potrzebę procedury odwoławczej i możliwości odtworzenia całego procesu decyzyjnego. Do wójtów, burmistrzów i prezydentów miast skierowała wniosek o sprawdzenie, czy w ich gminach przyjęto program opieki nad zabytkami, a jeśli nie – o jego przygotowanie.

Po kontroli Minister Finansów i Gospodarki rozpoczął publikowanie rozstrzygnięć dotyczących wniosków o zmianę inwestycji finansowanych z programu. BGK pracuje natomiast nad modułem, który ma ułatwić identyfikowanie zwrotów pieniędzy dokonywanych przez beneficjentów programów finansowanych z Funduszu Przeciwdziałania COVID-19. Z tego funduszu, poza ustawą budżetową, pochodziły środki na Rządowy Program Odbudowy Zabytków. Według NIK takie rozwiązanie ograniczało parlamentarną i społeczną kontrolę wydatków publicznych.

na podstawie: Najwyższa Izba Kontroli.