Egzamin sędziowski pod lupą. RPO chce nagrywania ustnych odpowiedzi

Kandydaci do służby sędziowskiej opisują nie tylko sporne oceny, lecz także niestosowne komentarze i nierówne traktowanie podczas egzaminu. Rzecznik Praw Obywatelskich domaga się zmian, które pozwoliłyby lepiej kontrolować przebieg ustnej części egzaminu. Wśród propozycji znalazły się nagrywanie odpowiedzi, uzasadnianie punktacji i powołanie komisji odwoławczej.

Sprawa dotyczy egzaminu sędziowskiego przeprowadzanego w Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury. Do RPO trafiały skargi aplikantów na zachowanie części egzaminatorów oraz sposób oceniania odpowiedzi. Wskazywano między innymi na odmowę przyznania punktów za prawidłowe odpowiedzi, dodatkowe pytania o arbitralnym charakterze i komentarze dotyczące wyglądu zdających, a także sytuacji aplikantek karmiących dziecko piersią.

Skargi dotyczą ocen i zachowania egzaminatorów

Aplikanci zwracali również uwagę na przeciążenie osób zasiadających w komisjach. Ich zdaniem zdający egzamin w późniejszych godzinach mogli być oceniani surowiej niż osoby odpowiadające wcześniej tego samego dnia.

Zastępca RPO Stanisław Trociuk zwrócił się do dyrektora KSSiP prof. Piotra Girdwoynia z pytaniami o skalę problemu i sposób rozpatrywania skarg. Chodziło między innymi o liczbę zawiadomień dotyczących ocen, pytań uzupełniających oraz niestosownych zachowań egzaminatorów w latach 2023–2026. Rzecznik pytał także, czy skargi uznane za zasadne prowadziły do konkretnych działań.

Wśród poruszonych kwestii znalazło się ponowne powoływanie do komisji osób, którym aplikanci zarzucali brak obiektywizmu lub nierzetelne ocenianie. RPO chciał również ustalić, czy w KSSiP obowiązują wewnętrzne zasady prowadzenia egzaminu ustnego oraz czy w protokołach zapisuje się pytania dodatkowe i odpowiedzi zdających.

Dyrektor KSSiP odpowiedział, że szkoła nie ma podstaw do zajmowania stanowiska w sprawie skarg dotyczących ocen egzaminatorów i ich zachowania. Jednocześnie zakwestionował tezę, że osoby egzaminowane później w ciągu dnia otrzymują niższe oceny. Według analizy dokumentacji nie potwierdza ona takiej prawidłowości.

„Teza, że osoby egzaminowane w późniejszych godzinach dnia są oceniane surowiej niż osoby zdające egzamin wcześniej, nie znajduje potwierdzenia w dokumentacji” – napisał prof. Piotr Girdwoyń, dyrektor Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury.

Rzecznik wskazuje na lukę w procedurze

RPO zwraca uwagę, że przepisy regulują przebieg egzaminu ustnego i przygotowanie pytań tylko ogólnie. Nie określają szczegółowej metody oceniania odpowiedzi ani sposobu weryfikowania zarzutów dotyczących nierzetelnej punktacji.

Egzamin ustny nie jest rejestrowany, a zdający nie mają procedury odwołania od wyniku części ustnej. Nie przewidziano również odwołania od wyniku egzaminu pisemnego. W takich warunkach osoba, która kwestionuje ocenę, ma ograniczone możliwości wykazania, że odpowiedź została oceniona nieprawidłowo albo że przebieg rozmowy odbiegał od przyjętych standardów.

Po przeanalizowaniu wyjaśnień i sygnałów od aplikantów RPO Sylwia Gregorczyk-Abram zwróciła się do ministra sprawiedliwości Waldemara Żurka o rozważenie zmian w przepisach. Postulaty obejmują:

• określenie kryteriów oceniania odpowiedzi ustnych;
• wprowadzenie nagrywania dźwięku z egzaminu;
• obowiązek uzasadniania przyznanej punktacji w protokole;
• umożliwienie zdającemu zgłoszenia zastrzeżeń do protokołu;
• utworzenie odwoławczej komisji egzaminacyjnej.

Resort analizuje propozycje zmian

Komisja odwoławcza miałaby rozpatrywać zarzuty dotyczące zarówno egzaminu ustnego, jak i pisemnego. Podobne rozwiązania funkcjonują przy egzaminach prowadzących do większości innych zawodów prawniczych.

Ministerstwo Sprawiedliwości podtrzymało stanowisko przedstawione wcześniej przez resort. Jednocześnie zadeklarowało, że propozycje legislacyjne RPO zostaną uwzględnione w analizach dotyczących funkcjonowania KSSiP oraz zasad przeprowadzania egzaminów zawodowych.

Dla aplikantów oznacza to, że dyskusja nie kończy się na pojedynczych skargach. Sprawdzane mają być także rozwiązania systemowe – od sposobu dokumentowania odpowiedzi po możliwość zakwestionowania oceny. Dopóki przebieg egzaminu ustnego nie zostanie utrwalony albo szczegółowo opisany w protokole, spór między zdającym a egzaminatorem może opierać się przede wszystkim na dwóch odmiennych relacjach.

na podstawie: Rzecznik Praw Obywatelskich.