Via Carpatia rośnie, ale procedury trwają dłużej niż budowa dróg

Ponad 40 proc. polskiej części Via Carpatii było gotowe pod koniec 2024 roku. Za postępem inwestycji kryje się jednak problem, który może opóźniać kolejne odcinki – przygotowanie trasy zajmuje średnio więcej czasu niż późniejsze roboty budowlane. Kontrola NIK objęła działania prowadzone w latach 2018–2025. Sprawdzono zarówno decyzje Ministerstwa Infrastruktury, jak i pracę Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad.

Z Budziska do Barwinka powstaje ponad 700 kilometrów dróg

Via Carpatia ma połączyć północ i południe Polski, a przy okazji poprawić dostępność transportową województw Polski Wschodniej. Polska część szlaku obejmuje 55 odcinków o łącznej długości przekraczającej 700 kilometrów. Trasa zaczyna się przy granicy z Litwą w Budzisku i biegnie przez między innymi Suwałki, Ełk, Białystok, Lublin oraz Rzeszów. Jej południowym końcem jest przejście graniczne w Barwinku.

Projekt ma znaczenie nie tylko dla codziennych podróży i przewozu towarów. Lepsze połączenia drogowe mają zwiększyć atrakcyjność inwestycyjną regionów, w których słabsza infrastruktura transportowa przez lata ograniczała rozwój gospodarczy. Korytarz ma również znaczenie międzynarodowe, komunikacyjne i militarne. Inicjatywa jego utworzenia pojawiła się w 2006 roku.

Na polską część szlaku składają się między innymi:

• droga ekspresowa S61 od Budziska przez Suwałki i Ełk Południe do Ostrowi Mazowieckiej,
• droga ekspresowa S19 od okolic Białegostoku przez Bielsk Podlaski, okolice Siemiatycz, Lublin, Nisko, Rzeszów, Krosno i Duklę do Barwinka,
• droga ekspresowa S12 między Lublinem a przejściem w Dorohusku,
• droga ekspresowa S17 w kierunku przejścia granicznego w Hrebennem,
• autostrada A2 w rejonie Białej Podlaskiej,
• autostrada A4 w okolicach Rzeszowa.

Część odcinków już funkcjonuje, inne są w budowie, przetargach albo na etapie przygotowań. Oznacza to, że kierowcy korzystają z kolejnych fragmentów trasy, ale pełne połączenie północno-wschodniej i południowo-wschodniej Polski wymaga dalszych decyzji oraz prac.

Odcinek między Białymstokiem a Suwałkami nadal bez ostatecznego rozwiązania

Jednym z największych problemów pozostaje przebieg fragmentu między Białymstokiem a Suwałkami. Mimo upływu dwóch dekad od rozpoczęcia międzynarodowych prac nad Via Carpatią nie udało się uzgodnić wariantu, który łączyłby potrzeby transportowe z wymaganiami ochrony środowiska.

To właśnie na etapie przygotowania inwestycji kumulują się wielomiesięczne opóźnienia. Średni czas od zatwierdzenia programu inwestycji do podpisania umowy z wykonawcą wynosił niemal pięć lat. Uzyskanie decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej, czyli ZRID, zajmowało średnio ponad sześć i pół roku. Od wydania tej decyzji do pozwolenia na użytkowanie mijały kolejne prawie dwa i pół roku.

W latach 2010–2024 podpisano umowy dotyczące budowy dróg Via Carpatii o łącznej wartości 25,75 mld zł. Z punktu widzenia podróżnych i firm oznacza to, że samo zabezpieczenie pieniędzy nie wystarcza do szybkiego rozpoczęcia inwestycji. Długi etap formalny może przesunąć moment, w którym nowa droga rzeczywiście zacznie skracać przejazdy i poprawiać połączenia z regionami przy wschodniej granicy.

GDDKiA nie ustaliła kolejności inwestycji według jasnych kryteriów

Kontrolerzy NIK ustalili, że GDDKiA nie stworzyła własnej hierarchii zadań inwestycyjnych. Dyrekcja zakładała, że za nadzór nad programami budowy dróg odpowiada minister infrastruktury, a kolejność realizacji wynika z decyzji resortu. Ministerstwo z kolei wskazywało inwestycje przewidziane do finansowania z Krajowego Funduszu Drogowego, ale nie ustalało przejrzystej kolejności ich prowadzenia.

Przy wyborze odcinków nie stosowano konsekwentnie takich danych jak efektywność ekonomiczna, natężenie ruchu czy liczba wypadków. W efekcie fragmenty o większym ruchu, wyższej opłacalności i gorszych wskaźnikach bezpieczeństwa bywały planowane później niż odcinki oceniane niżej według tych kryteriów.

NIK wnosi o zmiany organizacyjne i zarządcze, które skróciłyby przygotowanie inwestycji drogowych. Szybsze podejmowanie decyzji i jasne wskazanie kolejności prac mogłyby ograniczyć wieloletnie oczekiwanie między planem a rozpoczęciem robót, a tym samym przyspieszyć powstawanie całego korytarza Via Carpatia.

na podstawie: Najwyższa Izba Kontroli.