Sztuczna inteligencja przed sądem praw człowieka. RPO o granicach cyfrowej władzy

Decyzje podejmowane przez algorytmy coraz częściej wpływają na dostęp do informacji, ocenę sytuacji i działanie instytucji publicznych. W Warszawie rozmawiano o tym, co dzieje się z prawami człowieka, gdy technologia wkracza do sądów i administracji. Sylwia Gregorczyk-Abram oraz sędzia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka Una Ní Raifeartaigh skoncentrowały się na granicy między cyfrowym postępem a ochroną wolności. Stawką pozostaje nie tylko sprawność systemów, ale także możliwość zakwestionowania decyzji podjętej z udziałem algorytmu.

Sędzia ETPC i RPO o decyzjach podejmowanych przez algorytmy

Podczas 17. Warszawskiego Seminarium Praw Człowieka rzecznik praw obywatelskich Sylwia Gregorczyk-Abram poprowadziła rozmowę z sędzią Europejskiego Trybunału Praw Człowieka Uną Ní Raifeartaigh. Tematem była przyszłość ochrony praw człowieka w świecie, w którym sztuczna inteligencja i inne narzędzia cyfrowe są wykorzystywane na coraz większą skalę.

Rozmówczynie analizowały zagrożenia związane z automatyzacją decyzji, profilowaniem, nadzorem oraz używaniem algorytmów do wpływania na zakres informacji docierających do obywateli. W takich sytuacjach znaczenie ma nie tylko sam wynik decyzji, lecz także możliwość ustalenia, na jakiej podstawie została podjęta.

Jednym z najważniejszych tematów była przejrzystość systemów cyfrowych. Osoba, której sytuację ocenił algorytm, powinna mieć możliwość zrozumienia tej oceny oraz skutecznego zakwestionowania decyzji. Dotyczy to szczególnie spraw, w których narzędzia oparte na sztucznej inteligencji mogą być wykorzystywane przez organy publiczne lub sądy.

Dla obywatela oznacza to bardzo konkretną potrzebę: cyfrowa procedura nie może odbierać prawa do wyjaśnienia, odwołania i rzetelnego rozpoznania sprawy. Technologia może przyspieszać pracę instytucji, ale nie powinna zastępować odpowiedzialności człowieka za decyzję ingerującą w prawa jednostki.

Wolność słowa pod presją cyfrowych systemów

W trakcie seminarium poruszono również wpływ algorytmów na wolność słowa i pluralizm debaty publicznej. Systemy cyfrowe mogą decydować o tym, jakie treści są częściej wyświetlane, a jakie pozostają mniej widoczne. W efekcie sposób działania technologii może wpływać na dostęp do informacji i kształtować przestrzeń publicznej rozmowy.

Dyskusja dotyczyła także nowych form zagrożeń dla praw człowieka wynikających z rozwoju narzędzi cyfrowych. Wśród nich znalazły się ryzyko dyskryminacji, ograniczania wolności oraz wykluczenia osób, których sytuacja została oceniona na podstawie danych lub automatycznych modeli.

Uczestnicy seminarium wskazywali, że istniejące standardy ochrony praw człowieka powinny być stosowane również wobec systemów sztucznej inteligencji. Rozwój technologii wymaga więc kontroli ze strony krajowych i międzynarodowych instytucji, a także jasnych zasad odpowiedzialności za skutki działania cyfrowych narzędzi.

Europejski Trybunał Praw Człowieka wobec ery AI

W 17. Warszawskim Seminarium Praw Człowieka uczestniczyli przedstawiciele sądów międzynarodowych, instytucji ochrony praw człowieka, administracji publicznej, środowiska akademickiego i zawodów prawniczych z wielu państw europejskich.

Rozmowy obejmowały rolę Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w warunkach rozwoju sztucznej inteligencji, wykorzystanie AI w pracy prawników i sądów, nowe technologie w postępowaniach oraz etyczne i filozoficzne skutki cyfryzacji wymiaru sprawiedliwości.

W centrum tych rozważań pozostaje zasada, że technologia ma służyć człowiekowi. Jeżeli narzędzie cyfrowe wpływa na prawa, wolności lub dostęp do wymiaru sprawiedliwości, jego działanie musi podlegać kontroli, a osoba, której sprawa dotyczy, powinna zachować realną możliwość obrony swoich interesów.

na podstawie: Rzecznik Praw Obywatelskich.