RPO wskazuje najpilniejsze zadania. Chodzi o sądy, AI i prawa kobiet

Odbudowa zaufania do państwa nie może kończyć się na deklaracjach. W rozmowie o odporności demokracji Sylwia Gregorczyk-Abram wskazała obszary, w których obywatele powinni odczuć działanie instytucji – od niezależnych sądów po ochronę przed przemocą i skutkami nowych technologii. W centrum jej podejścia znalazły się osoby, które najtrudniej dochodzą swoich praw.

O jakości państwa ma decydować doświadczenie zwykłego człowieka

Sylwia Gregorczyk-Abram mówiła o swojej drodze od pracy rzeczniczej i obrony praw człowieka do kierowania Biurem Rzecznika Praw Obywatelskich. Wcześniejsze doświadczenia związane z reprezentowaniem ofiar przemocy, osób z niepełnosprawnościami, aktywistów oraz obrońców niezależności sądów wpłynęły na sposób, w jaki postrzega służbę publiczną.

Za najważniejsze zadanie swojej kadencji uznała odbudowę zaufania do instytucji państwa. Jej zdaniem prawa człowieka powinny być widoczne nie tylko w ustawach i dokumentach, ale także w decyzjach urzędów, dostępności pomocy oraz możliwości skutecznego dochodzenia swoich roszczeń.

„Jednym z najpilniejszych wyzwań jest odbudowa zaufania do systemu sprawiedliwości” – powiedziała Sylwia Gregorczyk-Abram w rozmowie opublikowanej przez Georgetown Institute for Women, Peace and Security.

Wskazała, że o stanie praworządności nie rozstrzygają wyłącznie spory konstytucyjne prowadzone przez prawników. Znaczenie ma także to, czy osoba bez specjalistycznej wiedzy może liczyć na niezależny sąd i realną ochronę swoich praw. Biuro RPO ma być według niej wsparciem dla ludzi zmagających się z przewlekłymi postępowaniami, obojętnością administracji i trudnym dostępem do instytucji.

To podejście pozwala przełożyć debatę o praworządności na codzienne sytuacje. Dla obywatela ważne jest nie tylko istnienie przepisów, lecz także możliwość uzyskania odpowiedzi, odwołania się od decyzji i otrzymania ochrony wtedy, gdy pojawia się problem.

Równe prawa obejmują także technologię i rynek pracy

Wśród wskazanych priorytetów znalazło się ograniczanie społecznej polaryzacji oraz ochrona równego traktowania. RPO zwróciła również uwagę na wpływ nowych technologii, w tym sztucznej inteligencji, na prawa człowieka. Oznacza to potrzebę obserwowania, czy rozwiązania technologiczne nie prowadzą do dyskryminacji albo utrudniają ludziom dostęp do usług i ochrony prawnej.

„Prawa człowieka nie są abstrakcyjnymi zasadami; mierzy się je tym, czy instytucje działają wtedy, gdy ludzie najbardziej ich potrzebują” – powiedziała Sylwia Gregorczyk-Abram, cytowana w rozmowie opublikowanej przez Georgetown Institute for Women, Peace and Security.

Osobnym obszarem pozostają prawa kobiet. W rozmowie wymieniono przeciwdziałanie przemocy ze względu na płeć, równy dostęp do ochrony zdrowia oraz likwidowanie nierówności na rynku pracy i w życiu publicznym. RPO wskazała też na potrzebę dalszego wsparcia osób, które przybyły do Polski z Ukrainy, a także reagowania na dezinformację i dyskryminację.

Wzmacnianie dialogu społecznego ma być jednym ze sposobów ograniczania podziałów. Z przedstawionych założeń wynika, że instytucje powinny nie tylko wydawać decyzje, ale także lepiej wyjaśniać swoje działania i pozostawać dostępne dla osób, których dotyczą.

Odbudowa niezależności wymaga czasu i trwałych gwarancji

Odnosząc się do praworządności w Polsce, Sylwia Gregorczyk-Abram oceniła, że najpoważniejsze zagrożenia dla niezależności sądownictwa zostały powstrzymane. Nie oznacza to jednak końca problemu. Odbudowanie społecznego zaufania wymaga, jak zaznaczyła, konsekwencji oraz stabilnych zabezpieczeń instytucjonalnych.

Jej zdaniem doświadczenia Polski mogą być przestrogą i lekcją dla innych państw. Demokracja nie utrzymuje się sama – potrzebuje aktywności obywateli, dbałości o niezależne instytucje oraz stałej kontroli tego, czy państwo rzeczywiście chroni prawa osób pozostających w trudniejszej sytuacji.

na podstawie: Rzecznik Praw Obywatelskich.